حصر و احصا مىكند و بزيادتى و نقصان آن بر كيفيت حال خود واقف ميگردد ؛ چهارم مراقبة يعنى در جميع حركات و سكنات ظاهر و خطرات و نيات باطن حق را بر خود رقيب و مطلع بيند تا همچنانكه در ظاهر از معاصى بر حذر بود در باطن از خطرات مذمومه محترز باشد . أما اركان پنجگانه كه بناء توبه بر آنست يكى أداى فرايض است بر وجه مشروع ، دوم قضاى مافات ، سيم طلب حلال ، چهارم رد مظالم اگر از قبيل أموال بود و أگر از قبيل جنايات بود بقصاص يا ديه يا استحلال ، پنجم مخالفت با نفس ، و توبه بر وجه مذكور مرتبه اوليست از مراتب توبه كه سالك در او با عموم خلق مشارك است . و مرتبه دوم توبه زهاد است و آن رجوعست از رغبت اندرونى به دنيا و زخارف او يا بىرغبتى از آن ، سيم توبه أهل حضور است كه آن رجوعست از غفلت بحضور ، و مرتبهء چهارم توبه متخلفانست كه آن رجوعست از اخلاق سيئه باخلاق حسنه ، مرتبه پنجم توبه عارفانست كه آن رجوع است از رويه حسنات خود با حق چه عارف هرگاه كه حسنات را با خود إضافت كند برو واجب بود كه از آن توبه كند و از فعل خود بفعل حق تعالى باز گردد ، و از اينجاست كه أدهم رحمه اللّه گفت : التوبة أن تتوب من التوبة ، و مرتبه ششم توبه مرجوانست كه آن رجوعست از ما سواى حق با حق چنان كه أبو الحسين تورى گفت : التوبة أن تتوب عن كل شيء سوى اللّه تعالى ، و اهل توحيد هرگاه كه نظر به غير كنند آن را گناه دانند و از آن توبه واجب شمرند . نظم إذا قلت ما أذنبت قالت مجيبة * وجودك ( حياتك ) ذنب لا يقاس به ذنب در اينمقام كه وجود تايب محو فراموش گردد ذنوب او كه تابع وجود است چگونه باقى ماند . أز جنيد رحمه اللّه نقل است كه گفت روزى در پيش سرى رفتم و او را